Havoriylarning faoliyati: 28 Bob

28:1−2 Jamoa va yo‘lovchilar qirg‘oqqa chiqishlari bilanoq, o‘zlarining Melit orolida ekanliklarini bilib olishdi. Ba’zi mahalliy aholi kema halokatini ko‘rib, uning qurbonlari suvdan chiqayotganiga guvoh bo‘lishdi. Ular insonparvarlik yuzasidan dengiz suvidan chiqib, yomg‘ir ostida qolgan, shalabbo bo‘lib sovqotgan kelgindilarga olov yoqib berishdi.

28:3 Pavel olov yoqishga yordam berayotganda, uni zaharli ilon chaqib oldi. Chamasi, ilon o‘tin ichida uxlab yotgan edi. O‘tinlar olovga qo‘yilganda, ilon tezda jonlanib, havoriyga tashlandi. U Pavelning qo‘liga osilib qoldi - shunchaki o‘ralib qolmay, haqiqatan ham qo‘lini tishlab oldi.

28:4−6 Dastlab mahalliy aholi havoriy qotil bo‘lsa kerak, kema halokatidan qutulgan bo‘lsa-da, Xudoning jazosi uni topdi, deb o‘ylashdi. Ular tez orada uning badani shishib ketishini yoki to‘satdan o‘lib qolishini kutishdi. Ammo ilon chaqishi havoriyga hech qanday ta’sir qilmaganini ko‘rgach, ular fikrlarini o‘zgartirib, uni Xudo deb hisoblashdi! Bu inson qalbi va aqlining beqarorligi hamda o‘zgaruvchanligining yana bir yorqin misolidir.

28:7 O‘sha paytda Melit orolining hokimi Publiy edi. Uning kema halokatiga uchragan kishilar turgan joy yaqinida katta yer maydoni bor edi. Bu badavlat rimlik amaldor Pavlus va uning do‘stlarini samimiyat bilan kutib olib, ular qish bo‘yi yashash uchun doimiy joy topgunlariga qadar uch kun o‘z uyida mehmon qildi.

28:8 Bu g‘ayridinung saxovati mukofotlandi. Shu kunlarda uning otasi isitmalab, qorni og‘rib kasal bo‘lib qoldi. Pavlus uning oldiga kirib, ibodat qildi va qo‘llarini uning ustiga qo‘yib, uni sog‘aytirdi.

28:9−10 Bu mo‘jizaviy shifo haqidagi xabar tez orada butun orolga tarqaldi. Keyingi uch oy davomida odamlar Pavlusning oldiga kasallarni olib kelishdi va ularning hammasi shifo topdi. Melit aholisi havoriy va Luqo jo‘nab ketayotganlarida ularga minnatdorchilik bildirib, hurmat ko‘rsatishdi hamda Rimga borishda foydali bo‘lishi mumkin bo‘lgan ko‘plab sovg‘alar berishdi. (Ehtimol, Pavlusning mo‘jizaviy shifo berish qobiliyati bilan bir qatorda, Luqo o‘zining tibbiy bilimlaridan ham foydalangandir. Agar Parvardigor tabobatga salbiy munosabatda bo‘lganida, U Yangi Ahdning 28 foizini - Luqo Injili va Havoriylar faoliyatini yozishni shifokorga ishonib topshirmagan bo‘lardi!)

28:11 Uch oydan so‘ng, qish tugab, dengiz safari yana xavfsiz bo‘lgach, yuzboshi o‘ziga ishonib topshirilgan mahbuslar bilan o‘sha orolda qishlagan Iskandariya kemasiga chiqdi. Bu kemaning burun qismidagi bezak (va uning nomi) Dioskurlar, ya’ni egizak aka-uka Kastor va Polluks bo‘lib, majusiy dengizchilar ularni dengizchilarga homiylik qiluvchi xudolar sifatida e’zozlashardi.

28:12−14 Ular Maltadan sakson milcha suzib, Sitsiliyaning sharqiy qirg‘og‘ida joylashgan poytaxti Sirakuzaga yetib kelishdi. Kema bu yerda uch kun to‘xtab, so‘ng Italiyaning janubi-g‘arbiy chekkasida, Italiya "etigi"ning "tovoni"da joylashgan Regiyga yo‘l oldi. Bir kundan keyin qulay janub shamoli esib, kema yana 180 mil shimolga - Italiyaning g‘arbiy qirg‘oqlari bo‘ylab Neapol ko‘rfazining shimoliy qirg‘og‘idagi Puteolga suzib bordi. Puteol Rimdan taxminan 240 km janubi-sharqda joylashgan edi. U yerda havoriy imon birodarlarini uchratib, ular bilan yetti kun muloqot qilish imkoniga ega bo‘ldi.

28:15 Pavlusning Puteolga kelgani haqidagi xabar Rimga qanday yetib borganini bilmaymiz. Biroq birodarlarning ikki guruhi unga peshvoz chiqdi. Bir guruh Rimdan janubi-sharqqa oltmish to‘qqiz kilometr masofadagi Appiy maydonigacha yo‘l bosdi. Boshqa guruh esa havoriyni Rimdan ellik uch kilometr janubi-sharqdagi Uchta mehmonxonada kutib oldi. Rimdagi masihiylarning Pavlusga ko‘rsatgan bunday mehri uni chuqur to‘lqinlantirdi va ruhlantirdi.

28:16 Rimga kelgach, Pavlusga uni qo‘riqlayotgan askar bilan shaxsiy uyda yashashga ruxsat berildi.

H. Pavlusning uy qamog‘i va uning Rimdagi yahudiylarga guvohligi (28:17−31)

28:17−19 O‘z tamoyiliga ko‘ra, avvalo yahudiylarga guvohlik berish uchun, Pavlus ularning diniy rahbarlariga taklifnoma yubordi. Ular ijaraga olgan uyda to‘plangach, Pavlus ularga o‘z ishining mohiyatini tushuntirdi. Havoriy aytishicha, garchi u yahudiy xalqiga yoki urf-odatlariga qarshi hech narsa qilmagan bo‘lsa-da, Qudduslik yahudiylar uni sud qilish uchun rimliklar qo‘liga topshirganlar. G‘ayriyahudiy hokimlar unda hech qanday ayb topolmay, uni ozod qilmoqchi bo‘lishgan, ammo yahudiylar qarshilik ko‘rsatganlari bois, havoriy Qaysardan hukm so‘rashga majbur bo‘ldi. U buni yahudiy xalqini ayblash uchun emas, balki o‘zini himoya qilish maqsadida qildi.

28:20 Aynan shu bois, u yahudiy xalqiga qarshi hech qanday jinoyat qilmagani uchun, Rimdagi yahudiy rahbarlarini chaqirtirdi. Aslida, u Isroil umidi uchun bu zanjirlar bilan bog‘langan edi. Isroil umidi, yuqorida tushuntirilganidek, yahudiy ota-bobolarga berilgan va’dalarning, xususan, Masih haqidagi va’daning bajarilishini anglatardi. Bu va’dalarning bajarilishi bilan o‘liklarning tirilishi chambarchas bog‘liq edi.

28:21−22 Yahudiy rahbarlari havoriy Pavlus haqida hech narsa bilmasliklarini ochiqchasiga tan olishdi. Ular Yahudiyadan u haqda hech qanday xat olmaganlar, va hech bir tanish yahudiy u haqda yomon gap aytmagan ekan. Biroq ular Pavlusdan ko‘proq eshitishni xohlashardi, chunki uning vakili bo‘lgan masihiy ta’limoti haqida hamma joyda bahs-munozaralar bo‘layotganini bilishardi.

28:23 Bir muddat o‘tgach, ko‘plab yahudiylar Pavlusni tinglash uchun uning turar joyiga kelishdi. U bu imkoniyatdan foydalanib, ularga Xudoning Shohligi haqida guvohlik berdi va Iso haqida ishontirdi. Buni qilar ekan, u ertalabdan kechgacha Muso qonuni va payg‘ambarlardan iqtiboslar keltirdi.

28:24 Ba’zilari uning guvohligiga ishondi, boshqalari esa ishonmadi. (Ishonmaslik - bu shunchaki Xushxabarni qabul qila olmaslik emas. U qat’iy rad etishni anglatadi.)

28:25−28 Pavlus yahudiylarning yana bir bor Xushxabarni rad etayotganini ko‘rgach, Ishayo kitobidan (6:9−10) iqtibos keltirdi. Bu o‘rinda payg‘ambar qalbi qotib ketgan, qulog‘i kar va ko‘zi ko‘r odamlarga va’z qilishi kerak edi. Havoriy yana Xushxabar xabarini eshitishni istamaganlarga va’z qilayotganidan yuragi ezilayotganini his qildi. Yahudiylar uni rad etgach, Pavlus najot xabarini g‘ayriyahudiylarga yetkazishini va ular buni eshitishlariga ishonch bildirdi.

28:29 Ishonmagan yahudiylar o‘zaro bahslashib chiqib ketishdi. Kalvin ta’kidlaganidek, Pavlus fosh qiluvchi bashoratlarni keltirib, Masihni rad etgan dinsizlarning g‘azabini qo‘zg‘atdi. Bunday fosh qilish ularni Isoga ishongan yahudiylarga qarshi gijgijladi. Islohotchi bundan quyidagi amaliy xulosani chiqaradi:

"Nihoyat, shu joyga asoslanib, Masihning Xushxabari bahs-munozaralarni keltirib chiqaradi, deyish bema’nilikdir, holbuki, bunday bahs-munozaralar faqat insonlarning o‘jarligidan kelib chiqishi aniq. Aslida, Xudo bilan tinch-totuv yashashimiz uchun, Unga hurmatsizlarcha munosabatda bo‘layotganlarga qarshi kurashishimiz kerak". (John Calvin, The Acts of the Apostles, 11:314.)

28:30 Shundan so‘ng, Pavlus Rimda yana ikki yil qolib, o‘z mablag‘i hisobiga yashadi va tashrif buyuruvchilarning uzluksiz oqimiga va’z qildi. Ehtimol, aynan shu davrda u Efesliklar, Filippiliklar, Kolosliklar va Filimo‘nga maktublarini yozgan.

28:31 U Xudoning Shohligi to‘g‘risida va’z qilib, Rabbimiz Iso Masih haqida to‘la jasorat bilan, hech qanday to‘siqlarsiz ta’lim berish imkoniyatidan foydalandi.

Havoriylarning faoliyati kitobi shunday yakunlanadi. Ba’zilar bu kitob juda keskin tugaydi deb hisoblashadi. Biroq, Havoriylar faoliyatining boshida belgilangan maqsad bu paytga kelib to‘liq amalga oshirildi. Xushxabar Quddus, Yahudiya, Samariyaga, endi esa butparastlar dunyosiga ham yetib bordi.

Havoriylar kitobida tasvirlangan voqealardan keyingi Pavlusning hayoti haqida faqat uning keyingi asarlaridan xulosa chiqarish mumkin.

Pavlus Rimda ikki yil yashaganidan keyingina Neron uning ishini ko‘rib chiqib, oqlov hukmini chiqargan, degan fikr mavjud.

Keyin havoriy yana to‘rtinchi missionerlik safari sifatida tanilgan sayohatga chiqdi. Ehtimol, shu davrda u quyidagi joylarga tashrif buyurgan (garchi keltirilgan tartibda bo‘lmasa ham):

1. KOLOSSALAR va EFES (Flm 1:22).

2. MAKEDONIYA (1Tim 1:3; Flp 1:25; Flp 2:24).

3. EFES (1Tim 3:14).

4. ISPANIYA (Rim 15:24).

5. KRIT (Tit 1:5).

6. KORINF (2Tim 4:20).

7. MILET (2Tim 4:20).

8. NIKOPOL, u yerda qishni o‘tkazgan (Tit 3:12).

9. TROADA (2Tim 4:13).

Nima uchun, qachon va qayerda qamoqqa olingani bizga noma’lum, ammo u ikkinchi marta Rimga mahbus sifatida olib kelinganini bilamiz. Bu qamoq birinchisiga qaraganda ancha og‘irroq edi (2Tim 2:9). Ko‘pchilik do‘stlari uni tark etdi (2Tim 4:9−11) va u o‘lim soati yaqinlashganini bilardi (2Tim 4:6−8).

Rivoyatlarga ko‘ra, u milodiy 67 yoki 68-yilda Rim yaqinida boshi kesilgan. Pavlusga maqtov sifatida uning 2 Korinfliklarga (4:8−10, 6:4−10 va 11:23−28) yozgan so‘zlarini keltirish mumkin, bizning ushbu ilohiy ilhomlangan parchalar haqidagi sharhimiz ham unga xizmat qiladi.

HAVORIYLAR KITOBI NIMANI O‘RGATADI?

Biz Havoriylar kitobini o‘qidik va endi ilk masihiylarning tamoyillari hamda amaliyotlarini yana bir bor eslash foydadan xoli bo‘lmaydi. Har bir imonlini alohida va ular a’zo bo‘lgan mahalliy jamoatlarni nima tavsiflagan?

Birinchidan, birinchi asrdagi masihiylar asosan Rabbimiz Iso uchun yashaganlari aniq ko‘rinib turibdi. Ularning dunyoqarashida Masih markaziy o‘rinni egallagan. Ularning hayotining ma’nosi va maqsadi Najotkor haqida guvohlik berishdan iborat bo‘lib, bunga bor kuch-g‘ayratlarini sarflaganlar. Yashab qolish uchun shafqatsiz kurash ketayotgan dunyoda, avvalo Xudoning Shohligini va Uning haqiqatini izlaydigan g‘ayratli shogirdlar guruhi paydo bo‘ldi. Qolgan hamma narsa ana shu ulug‘vor maqsadga bo‘ysunardi. Jovett hayrat bilan ta’kidlaydi:

"Shogirdlar suvga cho‘mishni Xudoning qurbongohidan tushgan muqaddas, jo‘shqin ilhom bilan qabul qilishardi. Ularning qalbida butun hayotlariga kuch beruvchi olov yonardi. Havoriylarning qalbidagi bu alanga, bo‘ronlar orasidan uni yutib yuborishga shay turgan tubsizlik uzra suzib borayotgan ulkan kemaning qozonxonasidagi olovni eslatardi. Bu odamlarni hech narsa to‘xtata olmasdi. Ularni yo‘lda hech narsa ushlab qola olmasdi. Ularning barcha ishlari va so‘zlari yagona qudratli da’vatga bo‘ysunardi. Ularga issiqlik va yorug‘lik beruvchi olov, ular Muqaddas Ruh bilan cho‘mganlarida yuborilgan edi." (J.H. Jowett, Things that Matter Most, 248).

Ularning va’zlarining asosiy mavzusi Rabbimiz Iso Masihning tirilishi va ulug‘vorligi edi. Ular tirilgan Najotkorni o‘z ko‘zlari bilan ko‘rgandilar. Odamlar Masihni o‘ldirdilar, lekin Xudo Uni tiriltirdi va Unga samoda eng yuksak o‘rinni berdi. Osmonga ko‘tarilgan va Rabbimizning o‘ng tomonida o‘tirgan Inson oldida hamma tiz cho‘kishi lozim. Najotning boshqa yo‘li yo‘q.

Nafrat, shafqatsizlik va ochko‘zlik hukm surgan muhitda, masihiylar barcha insonlarga bo‘lgan muhabbatini namoyon etishdi. Ta’qiblarga sevgi bilan javob berib, dushmanlari uchun ibodat qilishdi. Ular orasida hukm surgan birodarlik tuyg‘usi dushmanlarni: "Qaranglar, bu masihiylar bir-birlarini qanday sevishadi!" deb hayqirishga majbur qilardi.

Bizda ularning butun hayoti yagona maqsadga - Xushxabarni yoyishga bo‘ysundirilgani haqida aniq tasavvur paydo bo‘ladi. Mol-mulklariga kelsak, ular o‘zlarini egalari emas, balki Xudoning topshirig‘i bilan boshqaruvchilar deb hisoblashgan. Qayerda ehtiyoj paydo bo‘lsa, uni qondirish uchun zarur mablag‘lar darhol o‘sha yerga yo‘naltirilgan.

Ularning jang quroli jismoniy emas, balki mustahkam qal’alarni vayron qilishga qodir bo‘lgan Xudoning kuchi edi. Ular diniy yoki siyosiy rahnamolarga qarshi emas, balki samoviy joylardagi yovuz ruhlarga qarshi kurashayotganlarini tushunishardi. Shu bois ular imon, ibodat va Xudoning Kalomi bilan qurollanib, olg‘a yurardilar. Islomdan farqli o‘laroq, masihiylik zo‘ravonlik bilan tarqalmadi.

Dastlabki masihiylar dunyodan ajralgan edilar. Ular dunyoda yashardilar, ammo unga tegishli emasdilar. Ular imonsizlar bilan ochiqchasiga muloqot qilib, ularga guvohlik berardilar, biroq Masihga bo‘lgan sadoqatlarini xavf ostiga qo‘yib, bu dunyoning gunohli lazzatlariga sherik bo‘lishmasdi. Ular ziyoratchilar va musofirlar kabi begona yurtlarda yura turib, hammaga baraka keltirishga intilardilar, ammo ularning gunohlariga sherik bo‘lib o‘zlarini bulg‘amasdilar.

Ular siyosat bilan shug‘ullanib, o‘sha davrdagi ijtimoiy illatlarni tuzatishga urindilarmi? Ularning fikricha, dunyodagi barcha illatlar va suiiste’mollar insonning gunohkor tabiatidan kelib chiqqan. Siyosiy va ijtimoiy islohotlar kasallikning o‘ziga emas, faqat alomatlarga ta’sir qiladi. Faqat Xushxabargina insonning buzuq tabiatini o‘zgartirish orqali muammoning mohiyatiga yetib bora oladi. Shuning uchun ular ikkinchi darajali choralarga chalg‘imadilar. Ular Xushxabarni har doim va hamma joyda va’z qilardilar. Xushxabar qayerga yetib bormasin, u o‘zi bilan shifo va isloh olib kelardi.

Masihiylar ta’qib qilina boshlaganlarida hayron qolishmadi. Ularni bunga tayyor bo‘lishga o‘rgatishgandi. Ta’qibchilardan o‘ch olish yoki hech bo‘lmaganda o‘zlarini himoya qilish o‘rniga, ular adolatli Hakam - Xudoga ishonch bildirdilar. Sud jarayonlaridan qochishga urinish o‘rniga, ular duch kelgan har bir kishiga Masih haqida dadillik bilan guvohlik berish uchun kuch so‘rab ibodat qilishdi.

Havoriylar oldida Xushxabarni butun dunyoga yetkazish vazifasi turardi. Ular Xushxabarni o‘z yurtlarida va chet ellarda targ‘ib qilish o‘rtasida farq qo‘ymadilar. Ularning xizmat maydoni butun dunyo edi. Ammo xushxabar tarqatishning o‘zi ularning vazifasining yagona maqsadi yoki yakuni emas edi; boshqacha aytganda, ular odamlarni Masihga keltirish bilangina cheklanib, yangi imonlilarni taqdir hukmiga tashlab qo‘ymadilar. Barcha imon keltirganlar mahalliy masihiy jamoalarga birlashtirildi. Bu yerda ular Muqaddas Kitobdan ta’lim olishdi, ibodat qilishni o‘rganishdi va imonda har tomonlama mustahkamlanishdi. So‘ngra boshqalarga Xushxabarni yetkazish uchun yo‘lga chiqardilar.

Aynan mahalliy cherkovlar tashkil etilishi ishga doimiy tus berib, Injilning atrofdagi hududlarda tarqalishini ta’minladi. Mahalliy jamoalar mustaqil, ya’ni o‘zini o‘zi boshqaradigan, o‘z-o‘zidan kengayadigan va o‘zini o‘zi moliyalashtirgan. Har bir jamoa boshqa cherkovlarga bog‘liq bo‘lmasa-da, ular o‘rtasida yaqin ruhiy aloqa mavjud edi. Har bir cherkov atrofdagi yerlarda boshqa jamoalar tuzishga intilgan. Har bir cherkov ichki manbalardan mablag‘ olgan. Hech qanday markaziy xazina yoki asosiy tashkilot bo‘lmagan.

Cherkovlar, avvalo, g‘ayridinlarni jalb qilish markazlari emas, balki nasroniylarning ma’naviy boshpanasi vazifasini o‘tagan. Cherkov faoliyati non sindirish marosimi, ibodat, duo, Muqaddas Kitobni o‘rganish va imonlilarning muloqotini o‘z ichiga olgan. Cherkovlar maxsus targ‘ibot yig‘inlari o‘tkazmasdan, balki imonsizlarga murojaat qilish imkoniyati tug‘ilgan barcha joylarda: sinagogalarda, bozorlarda, ko‘chalarda, qamoqxonalarda va uylarda va’z qilishgan.

Ibodatlar bu maqsadda qurilgan maxsus binolarda emas, balki nasroniylarning uylarida o‘tkazilgan. Bu cherkovga ta’qib davrlarida zarur bo‘lgan harakatchanlikni berib, unga tez va oson "yashirin holatga o‘tish" imkonini bergan.

Boshida, tabiiyki, hech qanday mazhabiy bo‘linish bo‘lmagan. Barcha nasroniylar o‘zlarini Masih tanasining a’zolari deb bilishgan va har bir mahalliy cherkov butunjahon cherkovining bir qismi hisoblanganqor.

Ruhoniylar va oddiy odamlar o‘rtasida chegara ham yo‘q edi. Jamoada hech kim pand-nasihat berish, va’z aytish, cho‘qintirish va non sindirish kabi mutlaq huquqlarga ega emasdi. Har bir imondor alohida qobiliyatga ega ekanligi va bu qobiliyatni rivojlantirishda erkin ekanligi tan olingan.

Havoriylik, payg‘ambarlik, voizlik, cho‘ponlik yoki ustozlik qobiliyatiga ega bo‘lganlar cherkovning rasmiy rahbarlari sifatida o‘rnatilishga intilmaganlar. Ularning vazifasi masihiylarni imonda mustahkamlash edi, toki ular ham har kuni Rabbga xizmat qila olsinlar. Yangi Ahd davrida xizmatchilarni Muqaddas Ruh bilan moylash deb atalgan maxsus in’om tayyorlagan. Mana shu bois oddiy, ma’lumotsiz odamlar o‘z davriga shunchalik ta’sir ko‘rsata olganlar. Ular bugungi ma’nodagi "mutaxassislar" emas, balki yuqoridan moylangan oddiy va’zxonlar bo‘lishgan.

Havoriylar kitobidagi xushxabar tarqatish ko‘pincha mo‘jizalar, alomatlar va Muqaddas Ruhning turli in’omlari bilan birga kelgan. Garchi mo‘jizalar kitobning dastlabki boblarida ko‘proq ahamiyatga ega bo‘lsa-da, ular kitobning oxirigacha sodir bo‘lib turadi.

Barqaror mahalliy cherkovga asos solgach, havoriylar yoki ularning vakillari oqsoqollarni (presviterlarni) - ma’naviy yo‘lboshchilar bo‘lishi lozim bo‘lgan kishilarni tayinlaganlar. Bu odamlar jamoaning cho‘ponlari edi. Har bir cherkovda bir nechta oqsoqollar xizmat qilardi.

Havoriylar kitobida "diakon" so‘zi ruhoniy ma’nosida ishlatilmaydi. Biroq tegishli fe’l Xudoga ham ma’naviy, ham moddiy jihatdan xizmat qilishni ifodalaydi.

Xristianlikning ilk davrida suvga cho‘mdirish orqali cho‘qintirish amaliyoti qo‘llanilgan. Chamasi, imonga kelganlar dinni qabul qilganlaridan ko‘p o‘tmay cho‘qintirilganlar. Haftaning birinchi kuni shogirdlar non sindirib, Rabbimizni eslash uchun yig‘ilishardi. Bu xizmat hozirgidek rasmiy bo‘lmagan bo‘lsa kerak. Non sindirish odatda umumiy taom yoki muhabbat ziyofatlari bilan birga o‘tkazilgan.

Ilk cherkovda ibodat juda katta ahamiyatga ega edi. U Rabbga eltuvchi "hayot yo‘li" edi. Ibodat samimiy, jo‘shqin va imon bilan to‘la edi. Shogirdlar hech narsaga chalg‘imay, uyquga ketmay, butun e’tiborlarini ruhiy ishlarga qaratish uchun ro‘za ham tutganlar.

Aynan ibodat va ro‘zadan so‘ng Antioxiya payg‘ambarlari va ustozlari Barnabo va Pavlusni maxsus vazifani bajarish uchun tavsiya qilishdi. Bundan oldin ikkovlari ham Rabbimizga ma’lum vaqt xizmat qilgan edilar. Shu sababli, bunday tanlov rasmiy tayinlov emas, balki Antioxiya oqsoqollarining bu odamlar haqiqatan ham Muqaddas Ruh tomonidan chaqirilganligini tan olishi edi. Bu shuningdek, Antioxiyalik birodarlar Barnabo va Pavlus o‘z zimmalariga olgan vazifada ular bilan hamfikr ekanliklarini ham ko‘rsatardi.

Mahalliy cherkov boshqa joylarga Xushxabarni yetkazish uchun borgan masihiylarning xizmatini nazorat qilmasdi. Ular Muqaddas Ruhning yo‘naltirishi bo‘yicha xizmat qilishlari mumkin edi. Biroq uyga qaytgach, ular jamoatlariga Xudovand ularning ishiga qanday baraka berganini so‘zlab berishardi.

Bu jihatdan Cherkov yuqori darajada tashkillashtirilgan muassasa emas, balki Xudoning irodasiga muvofiq yashovchi va rivojlanuvchi tirik organizm edi. Cherkovning samoviy boshlig‘i Masih uning a’zolariga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatar, ular esa idrok etish, harakatchanlik va Xudoning ko‘rsatmalariga darhol javob berish tayyorligini saqlab qolishga intilardi. Shunday qilib, Havoriylar faoliyati kitobida biz qotib qolgan xizmat tartibini emas, balki harakatchanlik, yangilik va qotib qolishning yo‘qligini ko‘ramiz. Masalan, havoriy bir joyda qancha vaqt bo‘lishi kerakligini belgilaydigan qat’iy qoida yo‘q edi. Pavlus Salonikada uch oy, Efesda esa uch yil qolgan bo‘lishi mumkin. Bu, imonlilarni o‘zlari ham xizmatni davom ettira oladigan darajada mustahkamlash uchun qancha vaqt kerakligiga bog‘liq edi.

Ba’zilar havoriylar o‘z e’tiborlarini katta shaharlarga qaratib, u yerda atrofdagi hududlarda xushxabarni targ‘ib qilishni davom ettira oladigan asosiy cherkovlarga asos solgan, deb hisoblaydi. Lekin shundaymi? Havoriylarning yagona va mukammal strategiyasi bo‘lganmi? Yoki ular har kuni Rabbilari ularni qayerga yo‘naltirsa, o‘sha yerga - katta shaharlarga ham, kichik qishloqlarga ham borgan edilarmi?

Havoriylar faoliyati kitobida bizni eng ko‘p hayratga solgan narsa - ilk masihiylarning umid bilan yashagani va Parvardigorning yo‘l-yo‘rig‘iga tayangani. Masih uchun ular hamma narsadan voz kechishdi. Ularda Rabbidan boshqa hech narsa va hech kim yo‘q edi. Shuning uchun ular Undan kundalik ko‘rsatmalar kutar va U ularni noumid qilmasdi.

Chamasi, sayohat qiluvchi xristian voizlari juft-juft bo‘lib yurish odatini qabul qilgan. Ko‘pincha, hamroh sifatida Xudoning yosh xizmatkori tanlangan, bu esa u uchun o‘ziga xos shogirdlik vazifasini o‘tagan. Havoriylar doimo o‘zlariga shogird bo‘lishi mumkin bo‘lgan imonli yoshlarni izlashardi.

Ba’zida Robbining xizmatchilari o‘zlari tirikchilik qilishardi; masalan, Pavlus chodirlar yasash bilan shug‘ullangan. Boshqa paytlarda ular ayrim shaxslar yoki cherkovlarning xayr-ehsonlari hisobiga kun kechirardilar.

Yana bir muhim kuzatish shundaki, ma’naviy yetakchilar bilan birga ishlagan masihiylar ularni shunday sifatida tan olishgan. Muqaddas Ruh bu odamlarga alohida vakolat bergan. Xuddi shu Muqaddas Ruh imonlilarga bu vakolatni ichdan his qilish va unga bo‘ysunish qobiliyatini ato etgan.

Shogirdlar dunyoviy hokimiyatga bo‘ysunardilar, lekin ma’lum chegaragacha. Bu chegara Injilni targ‘ib qilishning taqiqlanishi edi. Bunday vaziyatda ular odamlarga emas, Xudoga itoat qilishni afzal ko‘rishgan. Dunyoviy hokimiyat tomonidan jazolanganlarida, qarshilik ko‘rsatmasdan va hokimiyatga qarshi birgalikda harakat qilmasdan, bu jazoga bardosh berganlar.

Dastlab Injil yahudiylarga targ‘ib qilindi, keyin Isroil xalqi Xushxabarni rad etgach, u majusiylar orasida tarqala boshladi. "Avval yahudiylarga" amri tarixan Havoriylar faoliyati kitobida bajarilgan. Bugungi kunda yahudiylar va majusiylar Xudo oldida tengdirlar: ular hech narsada farq qilmaydilar, chunki "hamma gunoh qilgan va Xudoning ulug‘vorligidan mahrum bo‘lgan".

Ilk Cherkovning xizmati ulkan ma’naviy kuch bilan bog‘liq edi. Xudoning g‘azabiga duchor bo‘lishdan qo‘rqqan odamlar o‘zlarini yengil-yelpi masihiylar qatoriga qo‘shishlariga yo‘l qo‘ymasdi. Cherkovdagi gunoh tezda fosh etilib, ba’zan qattiq jazolangan, masalan, Ananiya va Sapfirada bo‘lgani kabi.

Havoriylar faoliyati kitobini o‘rganib chiqishdan kelib chiqadigan yakuniy va so‘nggi xulosa shuki: agar biz imon, fidoyilik, sadoqat va tinimsiz xizmatda ilk masihiylardan o‘rnak olganimizda, dunyo hali bizning avlodimiz davrida nasroniylikni qabul qilgan bo‘lardi.