Havoriylarning faoliyati: Kirish

Masih - asos, cherkov - vosita, Muqaddas Ruh esa - kuchdir. U. Grexem Skroggi

Kirish

I. KANONDAGI ALOHIDA O‘RIN

Havoriylar faoliyati cherkovning yagona ilohiy ilhomlangan tarixidir; shuningdek, u xristianlikning shakllanishi boshlanishini yorituvchi cherkovning birinchi va yagona asosiy tarixidir. Boshqa barcha mualliflar Luka asariga asoslanib, unga ba’zi an’anaviy qarashlarni (va ko‘p taxminlarni!) qo‘shadilar. Bu kitob bo‘lmaganda, biz jiddiy qiyinchilikka duch kelardik: Rabbimizning Injillarda tasvirlangan hayotidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xatlarga keskin o‘tish. Xatlar yuborilgan jamoalar kimlardan iborat edi va ular qanday paydo bo‘lgan? Havoriylar faoliyati bu va boshqa ko‘plab savollarga javob beradi. Bu nafaqat Masihning hayoti va xatlar o‘rgatadigan Masihdagi hayot o‘rtasidagi ko‘prik, balki yahudiylik va nasroniylik, qonun va inoyat o‘rtasidagi o‘tish halqasi hamdir. Havoriylar faoliyatini talqin qilishning asosiy qiyinchiliklaridan biri shundaki, ufq asta-sekin kengayib, markazi Quddus bo‘lgan kichik yahudiy harakatidan imperiya poytaxtigacha kirib borgan jahon e’tiqodiga aylanganidir.

II. MUALLIFLIK

Luqo Injili va Havoriylar faoliyati muallifi bir xil shaxs; bu borada deyarli hamma bir fikrda. Agar uchinchi Injilni Luqo yozgan bo‘lsa, u holda Havoriylar faoliyati ham unga tegishli bo‘ladi va aksincha (Luqo Injili sharhlariga "Kirish"ga qarang).

Havoriylar faoliyatini Luqo yozganligi haqidagi tashqi dalillar ishonchli, keng tarqalgan va cherkov tarixining ilk davriga tegishli. Markionchilikka qarshi qaratilgan "Luqo Injilining muqaddimasi" (taxminan 160−180-yillar), Muratori kanoni (taxminan 170−200-yillar) va cherkovning ilk otalari: Iriney, Aleksandriyalik Kliment, Tertullian va Origen - barchasi Luqo Havoriylar faoliyatining muallifi ekanligiga qo‘shiladi. Cherkov tarixida ularga ergashganlarning deyarli barchasi, jumladan Yevsey va Iyeronim kabi nufuzli shaxslar ham xuddi shunday fikrda.

Havoriylar faoliyati matnining o‘zida Luqoning muallifligini isbotlovchi uchta ichki dalil mavjud. Muallif asarning boshlanishida o‘zining oldingi Feofilga bag‘ishlangan asarini alohida tilga oladi. Luqo Injilidan (1:1-4) ma’lum bo‘ladiki, bu yerda uchinchi Injil nazarda tutilgan. Uslub, bayonning ifodaviyligii, lug‘at boyligi, apologetikaga alohida e’tibor va ko‘plab mayda tafsilotlar bu ikki asarni bir-biriga bog‘laydi. Agar Luqo Injilini boshqa uchta Injil bilan birga joylashtirish istagi bo‘lmaganda edi, shubhasiz, bu ikki asar, masalan, Korinfliklarga 1- va 2-maktublar kabi, Yangi Ahdga birgalikda kirgan bo‘lar edi.

Bundan tashqari, Havoriylar faoliyati matnidan muallif Pavlusning sayohatlarida hamroh bo‘lgani ko‘rinib turibdi. Ba’zi oyatlarda "biz" olmoshining ishlatilishi (16:10−17; 20:5 - 21:18; 27:1 - 28:16) muallif o‘zi xabar berayotgan voqealarda bevosita ishtirok etganini ko‘rsatadi. Shubhachilarning bu xususiyatlarni sof badiiy usul sifatida tushuntirishga urinishlari ishonchsiz. Agar ular asarga ko‘proq ishonch uyg‘otish uchungina qo‘shilgan bo‘lsa, nega ular bu qadar kam va bosiqlik bilan kiritilgan va nega bu "biz" tarkibiga kiruvchi shaxsning ismi aytilmagan?

Nihoyat, agar Pavlusning uchinchi shaxs nomidan tilga olingan boshqa hamrohlarini, shuningdek, ushbu parchalarda tasvirlangan voqealar paytida Pavlus bilan birga bo‘lmagani ma’lum bo‘lgan hamrohlarini ("biz" bilan) hisobga olmasak, unda yagona haqiqiy nomzod Luqo bo‘lib qoladi.

III. YOZILISH VAQTI

Yangi Ahdning boshqa ba’zi kitoblarining aniq yozilgan vaqtini aniqlash unchalik muhim bo‘lmasa-da, u Havoriylar faoliyati uchun katta ahamiyatga ega, chunki bu kitob birinchi navbatda cherkov tarixi va birinchi tarixdir.

Havoriylar faoliyatining uchta sanasi taklif qilingan, ulardan ikkitasi Luqo muallifligiga mos keladi va bittasi uni rad etadi:

1. Ushbu kitobning milodiy II asrga oid sanasi, shubhasiz, Luqo muallifligini tan olishni imkonsiz qiladi: u milodiy 80-yilgacha yoki eng kechi bilan 85-yilgacha yashaganligiga ishonish qiyin. Ba’zi liberal olimlar muallif Yusufning "Yahudiy qadimiyatlari" (milodiy 93-yil atrofida) asaridan foydalangan deb hisoblashadi, ammo ular Havoriylar faoliyati 5:36 (Fevda haqida)ni ko‘rib chiqishda havola qilgan o‘xshashliklar bir-biriga mos kelmaydi va tasvirlangan voqealar o‘rtasida o‘ziga xos o‘xshashlik yo‘q.

2. Umumiy e’tirof etilgan nuqtai nazar shunday: Luqo 70−80-yillar oralig‘ida ham Injilni, ham Havoriylar faoliyatini yozgan. O‘shanda Luqo o‘zining Xushxabarini tuzish uchun, ehtimol 60-yillardan beri mavjud bo‘lgan Mark Xushxabaridan foydalanishi mumkin edi.

3. Asosli taxminlarga ko‘ra, Luqo Havoriylar faoliyatini, ya’ni Pavlusning Rimdagi ilk qamog‘i paytida tugatgan. Ehtimol, Luqo uchinchi jildni yozishni rejalashtirgan bo‘lishi mumkin (lekin, chamasi, bunga Xudoning irodasi bo‘lmagan) va shuning uchun 63-67-yillar oralig‘ida nasroniylar boshiga tushgan ta’qiblar haqida gapirmaydi. Biroq, Rim yong‘inidan keyin Italiyada Neron tomonidan nasroniylarning eng shafqatsiz ta’qib qilinishi (64-yil), yahudiylarning Rim bilan urushi (66−70-yillar), Butrus va Pavlusning shahid bo‘lishi (60-yillarning ikkinchi yarmi) va yahudiylar hamda yahudiy nasroniylar uchun eng fojiali voqea - Quddusning vayron bo‘lishi kabi voqealar haqida eslatmalarning yo‘qligi kitobning ilgariroq yozilganiga ishora qiladi. Demak, Luqo Havoriylar faoliyatini Pavlus Rim qamoqxonasida bo‘lganida, ya’ni milodiy 62- yoki 63-yilda yozgan bo‘lishi ehtimolga yaqin.

   IV. YOZISH MAQSADI VA MAVZU

   Havoriylarning faoliyati hayot va harakat bilan to‘lib-toshgan. Unda biz Muqaddas Ruhning cherkovni shakllantirishi, mustahkamlashi va ta’sirini yoyishi orqali qanday ish yuritishini ko‘ramiz. Bu Rabbimiz Ruhi eng g‘ayritabiiy vositalardan foydalanib, eng yengib bo‘lmas to‘siqlarni bartaraf etib, eng g‘ayrioddiy yo‘llardan yurib, hayratlanarli natijalarga erishgani haqidagi ajoyib hikoyasidir.

   Havoriylar kitobida voqealar bayoni Injil tugagan joydan boshlanadi, so‘ngra qisqa va ta’sirchan tasvirlar bizni yosh cherkovning dastlabki notinch yillari bilan tanishtiradi. Asarda buyuk o‘tish davri haqida hikoya qilinadi. Bu davrda Yangi Ahd cherkovi yahudiylik zanjirlaridan ozod bo‘lib, o‘zini yahudiylar va majusiylar Masihda birlashgan yangi, mutlaqo boshqacha jamoa sifatida namoyon qildi. Shu sababli, bu kitobni "Ishoqning ko‘krakdan ajratilishi" tarixi deyish mumkin. Ushbu kitobni o‘qiyotganimizda, Parvardigorning ijodini ko‘rib, ruhiy zavq olamiz. Shu bilan birga, gunoh va shayton Xudoning ishiga qarshilik ko‘rsatayotgani va to‘sqinlik qilishga urinayotganini kuzatib, taranglikni his qilamiz.

   Dastlabki o‘n ikki bobda Isroil xalqiga jasorat bilan va’z qilgan havoriy Butrus markaziy o‘rinni egallaydi. O‘n uchinchi bobdan boshlab esa havoriy Pavlus g‘ayratli, ilhomli va tolmas ma’rifatparvar sifatida birinchi o‘ringa chiqadi.

   Havoriylar faoliyati taxminan 33 yillik davrni qamrab oladi. J.B.Fillips ta’kidlaganidek, insoniyat tarixining boshqa hech bir davrida "oz sonli oddiy odamlar dunyoga shunchalik ta’sir ko‘rsata olmaganki, ularning dushmanlari ko‘zlarida g‘azab yoshlari bilan bu odamlar "dunyoni ag‘dar-to‘ntar qilgan" deb ayta olmagan." (J. B. Phillips, "Yosh cherkov harakatda", vvi-bet.)

   Reja

1. Quddusdagi cherkov (1−7-bob)

   A. Tirilgan Rabbimiz Muqaddas Ruh bilan cho‘mdirishni va’da qiladi (1:1−5)

   B. Yuksalayotgan Rabbimiz havoriylarga amr beradi (1:6−11)

   V. Ibodat qilayotgan shogirdlar Quddusda kutishadi (1:12−26)

   G. Hosil bayrami va cherkovning tug‘ilishi (2:1−47)

   D. Cho‘loqning shifo topishi va Isroil xalqini tavbaga chaqirish (3:1−26)

   E. Ta’qiblar va cherkovning o‘sishi (4:1 - 7:60)

   II. Yahudiya va Samariyadagi cherkov (8:1 - 9:31)

   A. Filipning Samariyadagi xizmati (8:1−25)

   B. Filip va habashistonlik amaldor (8:26−40)

   V. Tarsuslik Shoulning imonga kelishi (9:1−31)

   III. Cherkov yerning chetigacha (9:32 - 28:31)

   A. Butrus g‘ayriyahudiylarga Xushxabarni yetkazadi (9:32 - 11:18)

   B. Antioxiyada cherkovga asos solinishi (11:19−30)

   V. Hirodning masihlarga qarshi qatag‘oni va uning o‘limi (12:1−23)

   G. Pavlusning birinchi targ‘ibot safari: Galatiya (12:24 - 14:28)

   D. Quddusdagi kengash (15:1−35)

   E. Pavlusning ikkinchi targ‘ibot safari: Kichik Osiyo va Yunoniston (15:36−18:22)

   J. Pavlusning uchinchi targ‘ibot safari: Kichik Osiyo va Yunoniston (18:23−21:26)

   Z. Pavlusning hibsga olinishi va uning ustidan o‘tkazilgan sudlar (21:27−26:32)